Door Carmine Palm op woensdag 10 mei 2017
De wereldwijde discussie fluoride in drinkwater ook op Curaçao In maart werd een motie aangenomen door de Staten die stelt dat de regering van Curaçao moet aandringen om onmiddellijk te stoppen met de toevoeging van fluoride aan het drinkwater. Dit omdat toch nog steeds ongeveer 95 procent van de bevolking gebitsproblemen heeft. Deze wereldwijde discussie speelt nog steeds op Curaçao. Fluor aan het drinkwater toevoegen: is dat goed of slecht? Moet Curaçao geen fluoride in het drinkwater toevoegen of juist meer fluoride toevoegen? Waar komt fluoride vandaan? Fluoride is een giftig industrieel afvalproduct dat vrijkomt bij het produceren van fosfaat meststoffen en aluminium. Een grote aluminiumproducent had een slim plan bedacht om de giftige afvalstof te gebruiken als toevoeging in drinkwater en voor tandpasta’s. Zo ontstond er een markt voor een afvalproduct, fluoride, en er kon ook nog geld verdient worden. Wanneer werd fluoride in het drinkwater toegevoegd? De fluoridering (toevoeging van fluoride in het drinkwater) van drinkwater is begonnen in de jaren 1930 en in 1946 aangedragen als de oplossing voor het voorkomen van tandbederf (cariës). In 1960 werd ook in Nederland drinkwaterfluoridering aangedragen als de oplossing van de ziekte cariës. Waar was fluoride goed voor? De testresultaten in Amerika genereerden een cariësreductie van 60%. Het gebruik van de juiste hoeveelheden fluoride helpt dus gaatjes in tanden en kiezen te voorkomen. De geringe hoeveelheid fluoride die van nature in het Nederlandse water zit, werd in 1960 kunstmatig verhoogd tot 1,2 ppm (parts per million) omdat ook in Nederland de resultaten vergelijkbaar waren met de onderzoeken in de Verenigde Staten. Het volksgezondheidsprobleem dat cariës heette kon niet langer wachten op een oplossing en zo werd het toevoegen van fluoride een feit. Dit leek een groot succes maar tegenwoordig heeft niemand het er meer over. Hoe kan dat? Ja hoe kan dat? De toenemende individualisering van de samenleving en het anders denken over collectieve gezondheidspreventie klonken ook door in het debat over de drinkwaterfluoridering. Men vond dat gebitsonderhoud een persoonlijke keuze was, die niet kon worden opgedrongen door de overheid. Vanwege dit groot maatschappelijk verzet is in vele landen, waaronder Nederland, besloten geen fluoride meer aan het drinkwater toe te voegen, vooral omdat de gebruikers dan geen keus zouden hebben. Is flouride schadelijk voor de gezondheid? Naast een positief effect op de hardheid van het tandglazuur heeft fluoride ook een aantal bewezen en (nog) onbewezen risico’s. Fluoride bleek schadelijk te zijn voor de botten, tanden, nieren en hersenen. Bijwerkingen kunnen zijn: zweertjes in de mond, buikpijn, huiduitslag, hoofdpijn, duizeligheid, concentratiestoornissen, depressies en aantasting van het zenuwstelsel. De Wereldgezondheidsorganisatie waarschuwde dat een dagelijks gebruik van 2,0 tot 8,0 milligram fluoride – een hoeveelheid die bij veelvuldig gebruik van fluoridetandpasta en gefluorideerd water gemakkelijk wordt bereikt – kan leiden tot fluorose van het skelet, een ernstige botziekte. Kunnen de tanden zonder fluoride? Fluoride zit nog steeds in tandpasta’s. Ook zijn er mineralen en vitaminen nodig voor sterke tanden. Zoals vitamine A, D en K2, de mineralen calcium, magnesium en fosfor en visvetzuren. Ook belangrijk: het goed verzorgen van je gebit. Naarmate de bevolking beter poetst, wordt het extra effect van waterfluoridering kleiner. De Wereldgezondheidsorganisatie stelt dat de tanden van mensen in landen waar fluoride aan het water wordt toegevoegd tegenwoordig niet sterker, steviger of beter zijn beschermd tegen gaatjes. Is alle drinkwater wereldwijd vrij van fluoride? In Nederland is al in 1973 via een arrest van de Hoge Raad besloten om geen fluoride aan drinkwater toe te voegen. Er zit van nature al een kleine hoeveelheid fluoride in drinkwater, dus had het niet veel zin om nog extra fluoride aan water toe te voegen. Ook België en Frankrijk voegen geen fluoride meer toe. Amerika, Canada, Australië, Nieuw Zeeland en Brazilië voegen wel fluoride toe aan hun drinkwater. En in het Koninkrijk der Nederlanden? Binnen het Koninkrijk der Nederlanden wordt alleen op Curaçao sinds 1962 fluoride aan het drinkwater toegevoegd. Op Aruba en St. Maarten wordt dit niet gedaan. En hoeveel fluoride zit in het drinkwater op Curaçao? Eerst zat er 1,5 ppm in het drinkwater en sinds 2012 zit er 0,5 ppm fluoride in het drinkwater. En wat is de volgende stap op Curaçao? Zoals gezegd hebben de Staten van Curaçao in maart besloten om helemaal geen fluoride toe te voegen aan het drinkwater. De reden dat nog steeds fluoride in het drinkwater zit is dat het effectief is tegen tandbederf op Curaçao. Een aardig deel van de bevolking leeft in armoede, veel mensen hebben slechte eetgewoontes en poetsen hun tanden slecht. Maar ook op Curaçao speelt het vraagstuk of je als overheid mag beslissen voor het volk dat zij fluoride tot zich moeten nemen. Daarom is besloten om de fluoride eruit te halen maar tot nu toe is het nog niet gebeurd. Zijn er nog andere maatregelen nodig op Curaçao? Het waterleidingsbedrijf op Curaçao kan de fluoride pas aanpassen als de wet aangepast wordt. En dat traject duurt maanden. Ook moet er een goed functionerende tandartsenbus komen, en moet een halfjaarlijkse controle bij de tandarts opgenomen worden in de basisverzekering ziektekosten. Daarnaast moeten er fluortabletten beschikbaar zijn voor mensen die dat nodig hebben ter bescherming van hun gebit. Bovendien moet de overheid een campagne beginnen om de bevolking bewust te maken van het belang van een goed verzorgd gebit. Hoe denk jij erover? De discussie over fluoride is op Curaçao, net zoals in de rest van de wereld, verdeeld in felle voor- en tegenstanders. Het mineraal fluoride zou nodig zijn voor een gezond gebit, maar in pure vorm is het ook een giftig industrieel afvalproduct. Het is dus de vraag of fluoride, zeker in hoge dosis, wel zo gezond is voor ons lichaam en onze gezondheid, en of dat opweegt tegen de zogezegd gunstige werking op onze tanden. Wat denk jij? Moet de nieuwe regering fluoride helemaal uit het drinkwater halen zoals in maart door de oude regering heeft voorgesteld? Of laat de nieuwe regering fluoride in het drinkwater? Je kunt je reactie hieronder plaatsen.
Door Carmon op woensdag 8 juni 2016
BAAT 013 blijft aandacht besteden aan spreekwoorden en gezegden in het Papiaments. Deze spreekwoorden en gezegden zijn vanuit het leven gegrepen en steeds meer jongeren hebben er belangstelling voor. Hieronder volgen een paar grappige voorbeelden waarbij de Papiamentse uitdrukking vetgedrukt wordt weergeven met daaronder het Nederlandse equivalent of omschrijving. Hoewel het Papiaments maar in een klein taalgebied wordt gesproken is aan onderstaande spreekwoorden en gezegden te zien met hoeveel creativiteit, humor en liefde deze taal zich heeft weten te ontwikkelen en te handhaven. Loke ta hechu no por bira bèrdè mas   Gedane zaken nemen geen keer. E parse hende ku a drnmi fuma lanta burachi   Hij is volledig de kluts kwijt Si bo kuchara kibra, bo tin ku kome ku bo man Pa falta di un stul e ta sinta riba tres piedra Pa falta di kachó bo ta bai mondi ku pushi   Men moet roeien met de riemen die men heeft Chinchirinchi ta warda bientu supla pa e bula   Met alle winden mee waaien Djandja mi pa mi djandja bo   Voor wat, hoort wat. De ene dienst is de andere waard Kada porko tin su djasabra.   Boontje komt om zijn loontje. Alegria i doló semper ta kana pareu   Geluk en ongeluk wonen onder één dak Ora tin mal tempu, kua porta ku barku haňa abrí e ta drenta   Nood breekt wet(ten) Bo no por kome karne, nenga wesu   Wie de lusten wil, moet ook de lasten dragen Si balki di kas kai, kas ta pèrdè forsa   Als het hoofd van het gezin sterft, valt het gezin uit elkaar Si boyo tin manteka, su kaska ta lombra   Wie het breed heeft, laat het breed hangen Konènchi ta skonde su kabes, ma no su kurpa   Z’n kop in het zand steken Ora bo man ta den boka di kachó, bo meste hila fini Ora bo ta bou di palu, bo meste wanta kaka di para Ora bo ta riba buriku, bo meste want’e kokobiá   Als men van iemand afhankelijk is moet men veel van hem verdragen E ta manera plateis   Hij hangt aan je als klis Spanta mankarón pa balente kohe kurpa   De stoere bink uithangen Mas bal maňa ku forsa   Wie niet sterk is moet slim zijn E ta floho manera kaka di mardugá   Hij is aartslui Mas lana un kachó tin, mas pieu (pruga) e tin   Hoge bomen vangen veel wind Bo a kohe mi kachó, mi ta kohe bo pushi   Iemand met gelijke munt betalen Si sumpiňa hinkabo, bo mes a bai kaminda e ta   Dan moet je maar op je blaren gaan zitten   Eigen schuld, dikke bult Semper pone bo sombré kaminda bo man por koh’e   Men moet niet verder springen dan zijn (pols)stok lang is Ratón ta chikitu, ma tòg e por spanta un pushi   Men moet niemand onderschatten Si oloshi keda para, tempu si ta sigui kana   De wereld draait door Niun barí no por fangu tur awa di shelu   Je kunt in je eentje niet alle problemen van de wereld oplossen No gasta tempu i awa ku palu ku no ta duna fruta   Geen tijd en energie steken in zaken of personen waar je niet wijzer van wordt Tin strea ku no tin nòmber   Niet iedereen krijgt de waardering die hij/zij verdient Si warawara bai tras di tur kiw, su yiunan ta muri di hamber   Je moet niet alles wat je hoort geloven Si bo no ke blachi den kurá, no planta palu   Je moet problemen niet zelf opzoeken Zie ook: Uitdrukkingen en gezegden in het Papiaments deel 1 en deel 2
Door redactie op donderdag 29 oktober 2015
Afgelopen vrijdag was in Tilburg een bijeenkomst van Control Alt Delete over etnisch profileren. Aanwezigen konden meedenken, discussiëren en praten over etnisch profileren door de politie. Ook was er een miniworkshop 'Straatrecht' waar deelnemers juridische en praktische tips kregen over hoe om te gaan met politie. Wat voor effect heeft etnisch profileren en wat levert zo’n discussieavond op? Etnische minderheden worden in Nederland vaker onderworpen aan politiecontroles dan 'witte' Nederlanders. ‘Etnisch profileren’ is een vorm van discriminatie en daardoor in strijd met de mensenrechten. Aanwezigen Er waren zo’n 70 mensen bij de bijeenkomst. Het overgrote merendeel waren allochtone jongeren. Ook de politie was aanwezig en de districtschef Hart van Brabant Peter Verschuur. Het werd een avond met discussies. Iedereen luisterde goed en iedereen kreeg ook de kans om zijn verhaal te doen. Daarnaast was er ook ruimte voor optredens. Wat is etnisch profileren? Amnesty International verstaat onder etnisch profileren: het gebruik door de politie van criteria of overwegingen omtrent ‘ras’, huidskleur, etniciteit, nationaliteit, taal en religie bij opsporing en rechtshandhaving terwijl daarvoor geen objectieve rechtvaardiging bestaat. Objectieve rechtvaardiging is bijvoorbeeld dadersignalement. Volgens Amnesty International maakt politie zich schuldig aan discriminatie bij identiteits- en verkeerscontroles. De politie pikt vaker allochtonen uit dan autochtonen. Dit zogenoemde etnisch profileren is volgens Amnesty discriminatie en dus in strijd met de mensenrechten. Negatieve beeldvorming Tijdens de bijeenkomst bleek dat de aanwezige jongeren helemaal geen vertrouwen hebben in de politie en justitie. Ze hebben het gevoel dat ze te maken hebben met etnische profilering door de politie. Een inwoner van Tilburg Noord gaf aan dat hij dagelijks gecontroleerd wordt. Hoe vaak etnische profilering door de politie gebeurt kon de districtschef niet zeggen. Er zijn geen cijfers en onderzoeken die dit gevoel kunnen staven. Politiechef keurt discriminatie af Een ding was wel duidelijk op deze avond: districtschef Peter Verschuur keurt etnisch profileren af! Hij liet ondubbelzinnig weten dat hij politiediscriminatie afkeurt en dat niet accepteert in zijn korps. Agenten die zich hieraan schuldig maken worden ontslagen. Toch geen stopformulieren In de zomer zou een proef komen met stopformulieren in Tilburg. In zo’n formulier wordt vastgelegd waarom mensen staande worden gehouden en wat hun nationaliteit is. Deze formulieren zijn niet geïntroduceerd omdat het te bureaucratisch is, zegt de districtchef. Ook gelooft hij niet dat het tot een fundamentele oplossing leidt. De politie in Brabant kiest liever voor een netwerk ‘multicultureel vakmanschap’ dat trainingen organiseert om bewustwording bij agenten teweeg te brengen. Maar wat is erger, vraagt een jongere, "Discriminatie of meer bureaucratie? Het gaat toch om het tegengaan van etnisch profileren?" Workshop Straatrecht Na de discussie was er een workshop over je rechten op straat. 1. Filmen - Je mag in alle openbaren ruimtes filmen. - Houd wel voldoende afstand en hinder de politie niet. Voldoende afstand is 2 á 3 meter. - Film altijd met de camera liggend. Je krijgt er meer op. - Probeer vanaf het begin tot het einde te filmen. - Leg uit waarom je filmt. - De gemaakte film kun je ook gebruiken bij een klachtenprocedure. - Het recht op filmen betekent niet dat je de film ook op YouTube mag zetten.   2. Klagen - Ben je het niet eens met de politiecontrole dan mag je een klacht indienen. - Een klacht indienen doe je schriftelijk op: www.politie.nl/contact/klachtformulier.html - De coördinator nodigt je uit voor een gesprek. Het doel van dit gesprek is om het conflict bij te leggen. - Ben je ontevreden over de oplossing dan kun je je klacht voorleggen aan een onafhankelijke klachtencommissie. De commissie stuurt dan een advies naar de politiechef. - Als dit ook niet leidt tot een goede oplossing dan kun je naar de Ombudsman stappen.
Door redactie op woensdag 21 oktober 2015
Op 23 oktober organiseert ‘Control Alt Delete’ een avond in Tilburg over etnisch profileren bij de politie. Controle Alt Delete-bijeenkomsten worden door het hele land georganiseerd om het gevoel van en de ervaringen met politiediscriminatie aan de kaak te stellen. De Nederlandse politie discrimineert namelijk op ras. Dat stelt antropoloog Paul Mutsaers in zijn promotieonderzoek. Volgens hem komt dat omdat Nederlandse agenten veel vrijheid hebben om op hun eigen inzicht af te gaan en minder op de regels. Allochtonen zijn oververtegenwoordigd in politiestatistieken. Volgens Mutsaers komt dat doordat minderheden “buitenproportioneel vaak gecontroleerd worden”. Agenten krijgen van hun teamchef de instructie om zich bij ‘roadblocks’ te richten op bepaalde doelgroepen. Autochtonen mogen bij zulke controles doorrijden omdat ze ‘niet tot de doelgroep’ behoren. Willekeur in politie-optreden Deze discriminatie is volgens Mutsaers het gevolg van ‘ontbureaucratisering’. De afgelopen jaren is in het politiewerk steeds meer de nadruk komen liggen op wat de individuele agent zelf denkt dat goed is om te doen. De regels van de politie zijn minder belangrijk geworden. Dit heeft de Nederlandse politie volgens Mutsaers “zeer vatbaar gemaakt voor discriminatie van etnische minderheden en willekeur in het politieoptreden”. ‘Stopformulieren’ zouden discriminatie kunnen tegengaan Om de discriminatie door de politie te bestrijden, zou Tilburg de eerste stad in Nederland zijn die ‘stopformulieren’ zou introduceren. Agenten in Tilburg zouden als experiment een half jaar met deze formulieren werken. In zo’n stopformulier wordt vastgelegd waarom mensen staande worden gehouden en wat hun nationaliteit is. Analyse van deze stopformulieren moest ertoe leiden dat de politie zich minder vaak schuldig maakt aan ongelijke behandeling van allochtonen. Helaas gaat het experiment niet door. Vandaar dat een regionale Control Alt Delete-avond over politiediscriminatie hard nodig is. Kom ook naar de avond over politiediscriminatie De avond wordt gehouden op vrijdag 23 oktober van 19.00 uur tot 22.00 uur in De Kennismakerij (bibliotheek Spoorzone), Burgemeester Brokxlaan 8/79 (ingang via gebouw 88). Meld je dan snel aan via: info@izi-solutions.com Je kunt je ervaringen delen, in gesprek gaan met de politie, genieten van entertainment van Tilburgse bodem en meedoen met een mini-workshop Straatrecht. De toegang is gratis, maar je moet je wel even aanmelden via info@izi-solutions.com. Wat is Control Alt Delete? Controle Alt Delete is een initiatief van verschillende organisaties om etnisch profileren en politiegeweld tegen te gaan. Dat doen ze door bijeenkomsten te organiseren, kritische films te produceren en workshops te houden. Ook trainen ze jongeren over hoe ze het conflict met de politie op straat kunnen minimaliseren, en leren we ze wat hun rechten tegenover de politie zijn. Kijk voor meer informatie op Facebook of website van Control Alt Delete.
Door redactie op woensdag 14 oktober 2015
Alex Rosaria, partijleider van Pais wil het Curaçaose witstaarthert tot het nationaal symbool van Curaçao maken. Naar aanleiding van Dierendag heeft Rosaria een brief geschreven aan minister Dick van Onderwijs. In de brief vraagt hij welke dieren op Curaçao bij wet beschermd zijn. Ook vraagt hij om het hert tot een nationaal symbool te maken. Zo heeft Amerika een arend en Nederland een leeuw als nationaal symbool. Arthur Donker pleit in zijn ingezonden stuk voor de geit in plaats van het witstaart hert. Maar waarom kiezen we niet voor de leguaan? Zes redenen om van de leguaan een nationaal symbool te maken. 1. De leguaan is zie je overal De Antilliaanse Groene Leguaan (Iguana delicatissima) is een hagedis uit de familie leguanen (Iguanidae). De leguaan is een van de oorspronkelijke bewoners van het eiland en je ziet hem overal. De leguaan voelt zich thuis op Curaçao. Het Curaçaose witstaarthert is een solitair levend mini-hertje, waarvan er nog maar 100 exemplaren in het Christoffel Park leven. 2. De leguaan is bekend Iedereen op het eiland kent de leguaan en weet hoe het dier eruit ziet. Veel eilandbewoners hebben het hert nog nooit gezien. 3. De toerist kent de leguaan Toeristen kennen allemaal de leguaan. In Punda zie je veel toeristen op de foto gaan met leguanen. Als je op Facebook kijkt naar foto’s genomen op Curaçao dan zie je altijd een foto van een leguaan in de natuur, op het strand, en zelfs in hotels. Het lijkt alsof voor de toerist de leguaan al het symbool van Curaçao. Er zijn nauwelijks foto’s van het hert. 4. De leguaan heeft een makkelijke Latijnse naam De naam van de leguaan in het Latijn is makkelijk: Iguana. Iedereen kan dit onthouden. Het hert heet in het Latijn Odocoileus Vigirianus Curassavicus (zie het ingezonden stuk van Arthur Donker). Een dergelijke naam kun je amper uitspreken laat staan onthouden.   5. De leguaan kost geen geld Doordat de leguaan in binnen- en buitenland bekend is, kost het niet veel geld om het beest tot nationaal symbool te maken. Je hoeft geen informatiecampagne op te starten voor de leguaan. Ook zijn er genoeg volksverhalen over de leguaan onder de bewoners van Curaçao. Kies je voor het hert dan kost het veel geld aan op te richten werkgroepen, campagnes etc. En ook aanpassingen in het Christoffelpark nodig om het dier te kunnen zien. In deze financiële moeilijke tijden voor Curaçao kun je beter kiezen voor de leguaan. 6. De leguaan past beter op de vlag Wil je het nationaal symbool ook op de vlag plaatsen dan gaat het makkelijker met een leguaan. Een leguaan past midden op de vlag maar kan ook in de hoeken. Omdat een leguaan een schutkleur heeft kun je een kleur kiezen die bij de vlag past. Een hert kun je niet makkelijk op de vlag plaatsen. Tot slot Steeds mensen op het eiland houden een pleidooi voor de leguaan. De leguaan krijgt dus steeds meer steun dan het hert.
Door redactie op donderdag 24 september 2015
Het Papiaments, sinds 2007 een officiële taal op de Nederlandse Antillen, is rijk aan kleurrijke en grappige uitdrukkingen en zegswijzen waar je zowel vrolijk als verdrietig van kunt worden. Veel daarvan stammen nog van vroeger en worden tegenwoordig minder gebruikt. Maar gelukkig zijn er steeds meer jongeren die er belangstelling voor hebben en ze ook meer gebruiken in het dagelijks leven. Daarom besteedt BAAT013 geregeld aandacht aan deze vanuit het leven gegrepen spreekwoorden en gezegden. Hieronder een paar voorbeelden waarbij de Papiamentse uitdrukking vetgedrukt wordt weergeven met daaronder het Nederlandse equivalent of omschrijving. Hoewel het Papiaments maar in een klein taalgebied wordt gesproken is aan onderstaande spreekwoorden en gezegden te zien met hoeveel creativiteit, humor en liefde deze taal zich heeft weten te ontwikkelen en handhaven. Er bestaan twee hoofdvormen van het Papiaments, die vooral in spelling van elkaar verschillen. Het Papiamento dat wordt gesproken op Aruba heeft een etymologisch georiënteerde spelling, terwijl Papiamentu, dat gesproken wordt op Curaçao en Bonaire, fonetisch gespeld wordt. Chupòn no ta yena un yu su barika: Blijf iets dat hoe dan ook moet gebeuren niet steeds maar uitstellen. Mihó mitar glas yen ku henter un glas bashí: Beter een half ei dan een lege dop. Beter iets dan helemaal niets. No ta tur dia ta Pasku. Tur dia no ta lechi dushi: Het is niet altijd rozegeur en maneschijn. Bo no meste pone pushi kwida piská: Je moet de kat niet op het spek binden. Gladys ta bas di redu. Henter ora e ta kana bati bleki: Gladys is een eerste klas roddelaar. Zij doet als maar roddelen Gai ta kanta ora galinya kaba di pone webu: Met andermans kleren pronken. Doctor da Costa Gomez a yega di bisa: “Mi ta un yagdó ku konose mondi”: Doctor da Costa Gomez heeft ooit gezegd: “Ik ken mijn papenheimers wel”. Anzwé chikitu tambe ta kwe piská: Je moet niemand onderschatten. Wilfrido ta moneda di dos kara: Wilfrido is onbetrouwbaar. Hij schaakt op twee borden. Danki di mundu ta pishi di yewa: Dank voor stank krijgen. Riba mi dia di kasamentu mi tabata sintimi manera un puta den misa: Op mijn trouwdag was ik als een kind zo zenuwachtig. Kada kachó tin ku lembe su mes webu: Een ieder moet zijn eigen boontjes doppen. Ora buriku muri, warawara ta hasi fiesta: De een zijn dood is de ander zijn brood. Pa skapa di kachó, konènchi ta drenta den infrou: Een kat in nood maakt rare sprongen. Kargadó di saku largu no ta konfia su kambrada : Zo als de waard is vertrouwt hij zijn gasten. Muhé por pone diabel su boka keda baba: Je moet vrouwen niet onderschatten. Kada pakiko tin su pasobra: Geen oorzaak zonder gevolg. Na tera di galiña, kakalaka no tin palabra: Waar een meerdere komt, moet een mindere wijken. Sende un bela na Dios i un otro na diabel: Twee heren tegelijk dienen. Kachó tin kwater pia ma e no por kana den dos kaminda: Men kan geen twee dingen tegelijk doen. Ook wel: Men kan niet overal tegelijk zijn. Giambo bieuw a bolbe na weya: Een oude vlam is weer opgelaaid, E ta sintá ey pa res i mantek’ibela: Hij zit daar voor spek en bonen. Manchi ta bashí manera ratón di kèrki, E ta kana ku sanka na man: Manchi is zo arm als Job. Hij heeft helemaal niks te makken. Mi no ke ta un pruga den su karson: Ik zou niet graag in zijn schoenen willen staan. Kanaster sin kuminda no ta kue piská: Kosten gaan voor de baat. Blachi bèrdè tin ku seka p’e kai: Alles op z’n tijd. Loke nochi tapa, di dia ta saka: Een leugen komt op den duur altijd uit. Ter afsluiting Weet u wat het Nederlandse equivalent is van deze Papiamentse uitdrukkingen? Plaats dan uw reactie achteraan dit bericht! · Kaminda djente ranka, lenga ta pasa. · E no a rèkè ni mèkè. · Meste grawatá kaminda ta kishikí. Zie ook: Oude uitdrukkingen en gezegden in het Papiaments deel 1
Door redactie op donderdag 17 september 2015
De vakantieperiode is voorbij. Wie in deze periode naar de Antillen is gegaan, deed dit per vliegtuig. Het is een verre vliegtuigreis en je doorkruist een aantal tijdszones. ‘Heb jij last van een jetlag?’ is een vraag die je dan vaak hoort. Maar wanneer heb je er het meeste last van? Als je aankomt op Curaçao of als je aankomt in Nederland? Een jetlag is de verstoring van het natuurlijke slaap/waakritme die optreedt wanneer iemand in korte tijd, bijvoorbeeld per vliegtuig, naar een plaats op aarde gaat waar het volgens de plaatselijke tijd aanzienlijk vroeger of later is dan op de plaats van vertrek. Doordat je op korte tijd een groot aantal tijdszones doorkruist, raakt je biologische klok (of bioritme) soms ontregeld. En dit kan voor onaangename neveneffecten zorgen. Wat is een jetlag? Ons 24 uur ritme van slaap en activiteiten wordt beheerst en gereguleerd door onze biologische klok in de hersenen. Dat is geen zichtbare tikker maar een gevoelsklok. Deze biologische klok wordt elke dag op tijd gezet door het daglicht en is aangesloten op het eind van je oogzenuw. Daar komen de signalen van licht en donker binnen waardoor je hersenen weten of het al tijd is om te gaan slapen of dat je nog wel een filmpje kunt kijken. Biologische klok raakt in de war Zo’n klok kan het moeilijk krijgen wanneer je naar een verre tijdzone vliegt. Je biologische klok verwacht duisternis maar krijgt een portie extra licht of andersom. Hierdoor raakt die klok in de war en dat kan soms een paar dagen duren. Daarnaast moeten ook je organen zich aanpassen aan de nieuwe situatie en tijd. Je al bijna slapende nieren en lever moeten ineens langer doorwerken. Dat zou jij waarschijnlijk ook niet leuk vinden en daarom gaan ze klagen bij je hersenen met als gevolg hoofdpijn, klachten in de maagstreek of somberheid. Jetlag symptomen en signalen Een jetlag kan je herkennen aan verschillende symptomen na een vliegreis. Het belangrijkste symptoom is extreme vermoeidheid. Dit kan zelf zo erg zijn dat je er ziek van wordt. Daarnaast kan je last krijgen van verschillende lichamelijk en psychische klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, maagklachten, slechte concentratie, pijnlijke gewrichten en zelfs geheugenverlies. Hoe meer tijdzones je passeert, hoe meer last je kunt krijgen van jetlag symptomen. Niet iedereen heeft evenveel last van een jetlag Ongeveer driekwart van de reizigers heeft last van een jetlag, maar niet iedereen is even gevoelig voor de effecten daarvan. De ene persoon heeft het er moeilijker mee dan de andere. Er zijn mensen die na een goede nachtrust snel zijn aangepast aan het nieuwe ritme. Anderen hebben na een lange vliegreis soms wel dagenlang last van een jetlag. Over het algemeen geldt: hoe ouder, hoe minder last. Vrouwen hebben doorgaans iets meer last van een jetlag dan mannen. Je vliegt naar Nederland Mensen die naar het noorden of zuiden reizen, krijgen geen jetlag omdat ze geen tijdzones doorkruisen. Als je naar het oosten (bijvoorbeeld van de Antillen naar Nederland) reist heb je het meest last van een jetlag, dit omdat je bij elke doorkruiste tijdzone een uur verliest. Je vliegt naar de Antillen Bij het reizen naar het westen (bijvoorbeeld van Nederland naar de Antillen) krijg je wel een jetlag, maar omdat je bij elke doorkruiste tijdzone een uur er bij krijgt wen je meestal makkelijker aan het tijdsverschil. Maar een jetlag wordt ook veroorzaakt door een andere omgeving, andere gebruiken en door de opwinding van vakantie. De vliegreis om op een bepaalde bestemming te komen is bovendien een aanslag op het menselijk lichaam. Een paar dingen die je tegen een jetlag kunt doen · Geef zo min mogelijk gehoor aan je biologische klok. Kruip dus niet bij aankomst direct onder de wol als het nog middag is, maar probeer zo lang mogelijk wakker te blijven. Is het op de plaats van bestemming al avond, maar ben je nog niet moe? Ga dan toch gewoon naar bed. Je lichaam past zich op deze manier het snelst aan. · Blijf overdag zoveel mogelijk in daglicht, liefst in de felle zon. Je lichaam krijgt zo meer signalen dat het dag is, en zal minder snel in de slaapstand schieten. · Zorg ’s avonds voor een hele donkere kamer. Gebrek aan licht stimuleert het slaapproces in je hersenen. · Kun je ’s avonds de slaap echt niet vatten, dan kun je melatonine slikken. Dit stofje wordt door de pijnappelklier aangemaakt in de hersenen en zorgt ervoor dat je slaperig wordt. Melatonine in een pilletje heeft datzelfde effect. Slik melatonine ongeveer een half uur voor het naar bed gaan.
Door redactie op woensdag 26 augustus 2015
Regisseur Angela Roe is in Nederland. Haar documentaire Sombra di Koló draait in verschillende steden in Nederland. Op 30 augustus draait de film in Cinecitta in Tilburg. Een interview. Angela Roe is in Nederland (Amsterdam) geboren en heeft een Surinaamse moeder (opgegroeid op Curaçao) en een Nederlandse vader. Ze heeft 13 jaar in Castricum gewoond, 5 jaar in Tilburg en 13 jaar in Amsterdam. Maar zoals ze zelf zegt: “Ik ben geen kind uit de klei”. Want op jonge leeftijd al heeft Angela een passie met de wereld buiten Nederland. En voor ‘bruine’ mensen. “Als we naar het Tropenmuseum gingen, fantaseerde ik dat ik daar woonde”. Passie voor Curaçao Op jonge leeftijd gaat Angela op vakantie naar Curaçao. “Ik voelde me meteen thuis.” Het bleef niet bij deze ene keer. Een paar jaar later ging ze weer op vakantie. Ze vond het geweldig. Ze identificeerde zich met Curaçao; er was een klik. “Deze klik had ik niet met Suriname” vertelt ze. Na haar studie Antropologie besluit Angela op Curaçao te gaan wonen. Racisme Tijdens een vakantie op Curaçao krijgt Angela van haar tante te horen dat ze geen partner met donkere huidskleur mag meenemen naar huis. “Dat was uitermate schokkend voor me, om zoiets racistisch te horen.” Angela beseft dat huidskleur op Curaçao een belangrijke rol speelt in het dagelijks leven. Maar niemand praat er openlijk over. Angela besluit om er onderzoek naar te doen. Wat betekenen huidskleur en ras vandaag de dag? En wat is de relatie tussen ras en sociaal economische klasse? Racisme is gebaseerd op niks Angela stoort zich enorm aan racisme. “Het is eigenlijk gebaseerd op niks, op een willekeurig gekozen lichamelijk kenmerk. We maken onderscheid op huidskleur, maar dat had net zo goed op de kleur van onze ogen of de grootte van onze voeten kunnen zijn. Maar dat willekeurige onderscheid veroorzaakt zoveel onrecht, en zoveel pijn bij mensen… ”. Angela heeft in Nederland, Miami en op Curaçao gewoond. “In Nederland was ik de “Ander,” in Amerika was ik zwart (mixed race) en op Curaçao ben ik wit. Dus ras betekent overal iets anders. Als gemengd kind snapte ik nooit goed waar ik bij hoorde; ik was niet wit maar ook niet echt Caribisch. Het Amerikaanse label ‘mixed race’ gaf mij uiteindelijk wel rust. Ik wist nu wie ik was, een beetje van twee werelden, altijd er tussenin”. Voor iedereen Angela is nu bezig met haar PhD (doctorstitel) in Miami over hedendaags racisme op Curaçao. Naast haar dissertatie besloot Angela iets te maken wat voor iedereen (‘pa e pueblo’) toegankelijk is. Daarom koos ze voor een film. Omdat ze niks van filmmaken wist, nam ze contact op met de succesvolle Curaçaose filmmaker en producent Selwyn de Wind om haar te helpen. Selwyn besloot om het hele project te draaien. Later is ook filmmaakster Hester Jonkhout – ook van Curaçao - erbij gekomen; zij filmde ook, en editte de film. Zeg iets over kleur Voor het maken van de film ging Angela op zoek naar 30 mensen, afkomstig uit vijf hele verschillende wijken; plattelandswijk Barber, de beruchte onderstandswijk Seru Fortuna, volksklassewijk Otrobanda, middenklassewijk Janwé en bovenklassewijk Spaanse Water. De mensen die Angela koos, vertegenwoordigen de raciale meerderheid in deze wijken. Om zo spontaan mogelijke antwoorden te krijgen stelde ze eigenlijk maar één vraag: “vertel me iets over kleur”. Opluchting Inmiddels zijn er 34 voorstellingen in theater Luna Blou op Curaçao gedraaid, en 9 voorstellingen in o.a. de VS, Mexico, Suriname en Nederland. Na iedere voorstelling vond een nabespreking plaats. “De mensen waren heel enthousiast. Er kwamen vragen over de film. Waarom gekozen voor bepaalde wijken en waarom juist deze mensen? Maar de bezoekers vertelden vooral hun eigen verhaal. Mensen waren vaak opgelucht, merkten we. Eindelijk konden ze hun verhaal kwijt”. Mensen gingen ondanks het zware onderwerp toch met een glimlach naar huis. Blijven praten en luisteren Met de film hoopte Angela een discussie op gang te brengen om het taboe op kleur en ras te doorbreken. Dat is gelukt. “Dit is een belangrijk deel van de oplossing voor racisme denk ik; blijven praten en luisteren. Verhalen uitwisselen. Empathie en begrip krijgen en hebben. En vooral het onrecht zien. Dan komt de oplossing vanzelf”. Racisme staat niet op de politieke agenda Angela wil graag meer reikwijdte in de discussie. Bijvoorbeeld racisme en wetgeving. “Er is geen enkele politicus naar de film komen kijken. Ik wil de film graag aan het parlement tonen, dus daar werken we nog hard aan. Racisme staat momenteel niet op de politieke agenda op Curaçao. Men doet niets om het racisme te verminderen. Er is zelfs geen meldpunt discriminatie. Politici nemen racisme niet serieus”. Scholen en schrijvers Ook voor scholen valt er nog wat halen. “Ik heb subsidie geregeld om ruim 30 middelbare scholen uit te nodigen voor de film. Slechts 8 zijn er geweest. We werken eraan om meer interactie met scholen te krijgen. De 8 scholen deden ook mee met een prijsvraag over racisme. De opdracht was: “Verzin een constructieve oplossing tegen racisme.” Bijna honderd jongeren deden mee. Het zou geweldig zijn om jaarlijks zo’n prijsvraag te organiseren”. Ook wil Angela schrijvers van Curaçao uitdagen om iets met kleur te doen. Wat heeft de film met Angela gedaan Op de vraag wat de film met Angela heeft gedaan antwoordt zij: “De film heeft mij nederig gemaakt, dat ik zoveel mensen heb geraakt had ik nooit verwacht. Het is een cadeau dat mij aanspoort om verder te gaan. Want racisme bestaat op Curaçao. Dat blijkt des te meer uit de reacties van de mensen en de ervaringen die ze deelden. ‘Drecha rasa’ mag dan nog steeds normaal zijn op Curaçao, ik vind het niet normaal. Ik ga door”. Cinecitta presenteert een filmspecial met twee films. Wanneer Zondag 30 augustus om 11:00 uur Programma:  10:30 uur Ontvangst 11:00 uur Sombra di Koló (72 minuten) 12:12 uur O&A met de regisseur 12:45 uur Lunch met Caribische hapjes 13:30 uur Sensei Redenshon (119 minuten) 15:30 uur Einde Waar Cinecitta, Willem II straat 29, 5038 BA Tilburg Entree: € 19,50 all-in
Door redactie op woensdag 3 juni 2015
Op 1 juni 2012 is baat013.nl live gegaan. Drie jaar later heeft baat013.nl een solide positie verworven als informatiebron voor iedereen die op een andere manier met de Antillen of Aruba te maken heeft. De uitgangspunten van de site zijn de afgelopen jaren wel wat gewijzigd. Eerst was de rol en functie van Baat013 die van ‘beraad’. Later ging Baat013 door als communicatie- en mediaplatform. Ook de doelstelling werd aangescherpt: door een Antilliaanse bril mensen informeren over nieuws, cultuur en politiek. Over mensen De lezers van de website zagen in die drie jaar artikelen verschijnen over politiek, cultuur, nieuws, sport en verhalen van de eilanden. Maar in het laatste jaar verschijnen er meer artikelen over mensen. Wat doen zij en wat houdt hun bezig? Hieronder een overzicht van het laatste jaar: Delilah Eugenio weet alles over Food of Slavery Mildred Straker vertelt haar verhaal Maristella Martes portretteert ouderen Marjan van Wijngaarden houdt van Curacao Marvin Madera gaat terug naar Curaçao John Bernabela actief in het rolstoelbasketbal Elmus Da Costa Gomez en Tumbafestival 2015 Hermien Visscher en Marc Oldeman hebben een wijngaard op Curaçao Ireno Baranco en zijn gedachten Rose-Marie van Abeelen en Mariëta Emers krijgen een Koninklijke onderscheiding Gabi Ras en Chandni Dwarkasing doen aan slacklinen We horen graag jouw verhaal Heb jij ook je eigen verhaal of een onderwerp dat je met baat013.nl wilt delen? Neem contact met ons op!
Door Carmon op woensdag 20 mei 2015
In 2009 werd de Lionfish voor het eerst in de zee rond Curaçao gespot. Sindsdien is hij niet meer weg te denken. De vis heeft hier geen natuurlijke vijanden en eet de zee leeg. Hoe staat het nu mee en richt de vis nog steeds grote schade aan? De Lionfish is een prachtige vis om te zien. Het zijn gewilde aquariumvissen. Het verhaal gaat dat in 1992 tijdens een orkaan in Florida een aquarium werd verwoest en zes vissen in zee zijn beland. Deze zes zouden zich hebben voortgeplant tot de huidige plaag in de Caribische Zee. Want de Lionfish komt normaal helemaal niet voor in de Caribische wateren. Ze komen oorspronkelijk uit de South Pacific en de Indische Oceaan. Wat zijn de kenmerken van de Lionfish? het is één van de meest giftige vissen in de oceaan een steek bij een mens zorgt voor flink wat pijn, overgeven en moeite met ademen (over het algemeen niet dodelijk) ze planten zich voort als konijnen ze eten bijna alles dat in hun mond past (dus ook andere vissen) ze zijn nieuwkomers rondom Curaçao, dus andere vissen hebben geen idee dat de vis gevaarlijk is ze hebben geen echte natuurlijke vijanden Uitroeien gaat niet Echt uitroeien van de Lionfish lukt niet. Dus heeft men op Curaçao gekozen om op de vis te jagen. Duikers begonnen met het vangen van de Lionfish om het aantal te verminderen. Dagelijks gaan duikers van onder andere het Lionfish Elimination Team en Lionfish Scuba Dive Experience erop uit en vangen er soms wel meer dan 200 per dag. Per eind april zijn er 38.279 vissen gevangen. Vangen helpt Het vangen van de Lionfish werkt goed. Er zijn minder vissen rond Curaçao dan een paar jaar geleden. Op de plekken waar niet wordt gedoken zoals de Noordkust en op grotere diepte zit nog wel Lionfish, maar in ondiepe wateren zijn de meeste gevangen. Blijven vangen Toch kunnen de duikers niet stoppen met vangen. Door het vangen daalt de populatie maar verdwijnt de vis niet. Dus blijft het vangen noodzakelijk. Stoppen met vangen betekent dat de zee binnen enkele maanden weer vol zit. Een andere oplossing: opeten Een andere oplossing is dat we de vis opeten. De vis smaakt heerlijk en staat al bij veel restaurants op Curaçao op de menukaart. De vangst wordt niet weggegooid maar verkocht aan restaurants. Dus: hoe meer Lionfish we eten, hoe meer er wordt gevangen...