Door redactie op woensdag 11 november 2015
Marilyn Moses van de politieke partij PAIS heeft de steun aan het kabinet Whiteman op Curaçao opgezegd. In een verklaring zegt het parlementslid niet langer een regering te willen steunen die geen oog heeft voor de noden van het volk van Curaçao. Moses heeft ook haar partij verlaten en gaat waarschijnlijk door als onafhankelijk Statenlid. De huidige coalitie heeft een krappe meerderheid in het parlement: 11 van de 21 zetels. Die meerderheid is ze nu kwijt omdat Moses haar zetel meeneemt. Is dit een verstandige actie of schaadt het de democratie? Het huidige kiesstelsel Het is alleen mogelijk om aan politieke verkiezingen deel te nemen via het lidmaatschap van een politieke partij. Kiezers kiezen vertegenwoordigers van een politieke partij uit een kieslijst. Op basis van het totale aantal stemmen worden de zetels verdeeld tussen de partijen. Meestal krijgt de lijsttrekker de meeste stemmen. Daarom krijgen mensen op de kieslijst met minder of zelfs geen stemmen ook een zetel. Zetel op eigen naam Volksvertegenwoordigers die op een lijst van een politieke partij staan, worden op persoonlijke titel gekozen. De wet zegt dat een parlementslid gekozen is op eigen naam. De stem is dus niet aan een partij toegekend. Een volksvertegenwoordiger heeft een persoonlijk recht op zijn of haar zetel. Al heeft een volksvertegenwoordiger zich verbonden aan een partij en een partijprogramma, het is mogelijk met behoud van zetel die partij te verlaten en zich aan te sluiten bij een andere partij of een eigen fractie te vormen. Dit is ook wat Marilyn Moses nu doet. Vreemd kiesstelsel Eigenlijk is het kiesstelsel heel vreemd. Kiezers stemmen op een partij en niet op een individu. Dat is wat de meeste mensen ervaren. Volksvertegenwoordigers hadden daar nooit gezeten als ze niet bij de partij hadden gehoord. Moses dus ook niet! De kiezer heeft door zijn stem uit te brengen op een andere persoon (bijvoorbeeld de lijsttrekker) op de lijst ook niet voor deze persoon gekozen. Voor veel mensen stem je op een partij en dus is de zetel van de partij. Nu Moses haar zetel meeneemt, spreken veel mensen van zetelroof. Zetel inleveren Waarom mag een politicus bij vertrek wel zijn zetel behouden? Moses kan haar zetel ook inleveren bij de PAIS. De partij wijst dan een nieuwe vertegenwoordiger aan. De coalitie van Whiteman kan dan door regeren met de krappe meerderheid. Voordeel zetelbehoud Individuele volksvertegenwoordigers die zich niet meer kunnen vinden in de koers van de partij waarvoor zij gekozen zijn, kunnen zich afsplitsen en daarmee een discussie starten over die koers of standpunten. Of als op partijen zou zijn gestemd, zouden ‘dissidenten’ het leven zuur gemaakt kunnen worden, in de hoop dat zij hun zetel opgeven. Maar ‘dissidenten’ hebben nut. Een stelsel waarin alleen op partijen wordt gestemd, leidt tot uniformiteit. En de democratie leeft bij discussie. Jammer dat de Curaçaose politieke partijen dit niet inzien.
Door redactie op woensdag 4 november 2015
Officieel is het al een tijdje herfst en dat is duidelijk te merken. De dagen worden korter en langzaamaan ook kouder. Tijd voor vallende bladeren, seizoen groenten en… winterkost! De vier seizoenen in Nederland bepalen grotendeels wat we door het jaar heen eten. In de herfst eten we typische seizoengroente, zoals pompoen en verschillende soorten paddenstoelen. In de winter staan er veel verschillende stamppotten en erwtensoep op het menu. Groenten De seizoengroenten die prima groeien bij lage temperaturen en volop verkrijgbaar zijn, zijn pastinaak, knolselderij en groene kool. En ook spruitjes, boerenkool, winterpostelein, koolraap, zuurkool, winterwortel en rode biet zijn groenten die bij dit seizoen horen. Wintergroenten zijn rond deze periode vaak goedkoper dan groente van ver. Winterkost recepten Typische gerechten die nu op tafel komen zijn erwtensoep boordevol vlees, rookspek, rookworsten en natuurlijk knolselderij. En ook allerlei stamppotten aangevuld met een stuk vlees zoals andijviestamppot, zuurkoolschotel, boerenkool, spruitjesstamppot en hutspot (met wortelen en ui). Antillianen Eten Antillianen deze typische Hollandse gerechten als snert en stamppot? Nee, helaas. Slechts 14 procent eet ‘wel eens’ gestampte andijvie, zuurkool of boerenkool. Dit blijkt uit een onderzoek van het bureau MCA Communicatie uit 2008. Onder autochtone Nederlanders is stamppot wel in trek. Maar liefst 78 procent eet het ‘wel eens’. Erwtensoep bevalt de Antilliaan al iets beter. 23 procent van de ondervraagden eet ‘wel eens’ erwtensoep. Ook Nederlanders moeten overigens relatief weinig hebben van snert. Van de ondervraagden zegt 66 procent de soep wel eens te eten. Uitdaging Kloppen deze cijfers nog? De redactie van Baat wil graag weten hoeveel Antilliaanse Nederlanders nu erwtensoep of stamppot eten. En anders wat dan? Wat is jouw favoriete winterkost? Geef hieronder je antwoord!
Door redactie op donderdag 29 oktober 2015
Afgelopen vrijdag was in Tilburg een bijeenkomst van Control Alt Delete over etnisch profileren. Aanwezigen konden meedenken, discussiëren en praten over etnisch profileren door de politie. Ook was er een miniworkshop 'Straatrecht' waar deelnemers juridische en praktische tips kregen over hoe om te gaan met politie. Wat voor effect heeft etnisch profileren en wat levert zo’n discussieavond op? Etnische minderheden worden in Nederland vaker onderworpen aan politiecontroles dan 'witte' Nederlanders. ‘Etnisch profileren’ is een vorm van discriminatie en daardoor in strijd met de mensenrechten. Aanwezigen Er waren zo’n 70 mensen bij de bijeenkomst. Het overgrote merendeel waren allochtone jongeren. Ook de politie was aanwezig en de districtschef Hart van Brabant Peter Verschuur. Het werd een avond met discussies. Iedereen luisterde goed en iedereen kreeg ook de kans om zijn verhaal te doen. Daarnaast was er ook ruimte voor optredens. Wat is etnisch profileren? Amnesty International verstaat onder etnisch profileren: het gebruik door de politie van criteria of overwegingen omtrent ‘ras’, huidskleur, etniciteit, nationaliteit, taal en religie bij opsporing en rechtshandhaving terwijl daarvoor geen objectieve rechtvaardiging bestaat. Objectieve rechtvaardiging is bijvoorbeeld dadersignalement. Volgens Amnesty International maakt politie zich schuldig aan discriminatie bij identiteits- en verkeerscontroles. De politie pikt vaker allochtonen uit dan autochtonen. Dit zogenoemde etnisch profileren is volgens Amnesty discriminatie en dus in strijd met de mensenrechten. Negatieve beeldvorming Tijdens de bijeenkomst bleek dat de aanwezige jongeren helemaal geen vertrouwen hebben in de politie en justitie. Ze hebben het gevoel dat ze te maken hebben met etnische profilering door de politie. Een inwoner van Tilburg Noord gaf aan dat hij dagelijks gecontroleerd wordt. Hoe vaak etnische profilering door de politie gebeurt kon de districtschef niet zeggen. Er zijn geen cijfers en onderzoeken die dit gevoel kunnen staven. Politiechef keurt discriminatie af Een ding was wel duidelijk op deze avond: districtschef Peter Verschuur keurt etnisch profileren af! Hij liet ondubbelzinnig weten dat hij politiediscriminatie afkeurt en dat niet accepteert in zijn korps. Agenten die zich hieraan schuldig maken worden ontslagen. Toch geen stopformulieren In de zomer zou een proef komen met stopformulieren in Tilburg. In zo’n formulier wordt vastgelegd waarom mensen staande worden gehouden en wat hun nationaliteit is. Deze formulieren zijn niet geïntroduceerd omdat het te bureaucratisch is, zegt de districtchef. Ook gelooft hij niet dat het tot een fundamentele oplossing leidt. De politie in Brabant kiest liever voor een netwerk ‘multicultureel vakmanschap’ dat trainingen organiseert om bewustwording bij agenten teweeg te brengen. Maar wat is erger, vraagt een jongere, "Discriminatie of meer bureaucratie? Het gaat toch om het tegengaan van etnisch profileren?" Workshop Straatrecht Na de discussie was er een workshop over je rechten op straat. 1. Filmen - Je mag in alle openbaren ruimtes filmen. - Houd wel voldoende afstand en hinder de politie niet. Voldoende afstand is 2 á 3 meter. - Film altijd met de camera liggend. Je krijgt er meer op. - Probeer vanaf het begin tot het einde te filmen. - Leg uit waarom je filmt. - De gemaakte film kun je ook gebruiken bij een klachtenprocedure. - Het recht op filmen betekent niet dat je de film ook op YouTube mag zetten.   2. Klagen - Ben je het niet eens met de politiecontrole dan mag je een klacht indienen. - Een klacht indienen doe je schriftelijk op: www.politie.nl/contact/klachtformulier.html - De coördinator nodigt je uit voor een gesprek. Het doel van dit gesprek is om het conflict bij te leggen. - Ben je ontevreden over de oplossing dan kun je je klacht voorleggen aan een onafhankelijke klachtencommissie. De commissie stuurt dan een advies naar de politiechef. - Als dit ook niet leidt tot een goede oplossing dan kun je naar de Ombudsman stappen.
Door redactie op woensdag 21 oktober 2015
Op 23 oktober organiseert ‘Control Alt Delete’ een avond in Tilburg over etnisch profileren bij de politie. Controle Alt Delete-bijeenkomsten worden door het hele land georganiseerd om het gevoel van en de ervaringen met politiediscriminatie aan de kaak te stellen. De Nederlandse politie discrimineert namelijk op ras. Dat stelt antropoloog Paul Mutsaers in zijn promotieonderzoek. Volgens hem komt dat omdat Nederlandse agenten veel vrijheid hebben om op hun eigen inzicht af te gaan en minder op de regels. Allochtonen zijn oververtegenwoordigd in politiestatistieken. Volgens Mutsaers komt dat doordat minderheden “buitenproportioneel vaak gecontroleerd worden”. Agenten krijgen van hun teamchef de instructie om zich bij ‘roadblocks’ te richten op bepaalde doelgroepen. Autochtonen mogen bij zulke controles doorrijden omdat ze ‘niet tot de doelgroep’ behoren. Willekeur in politie-optreden Deze discriminatie is volgens Mutsaers het gevolg van ‘ontbureaucratisering’. De afgelopen jaren is in het politiewerk steeds meer de nadruk komen liggen op wat de individuele agent zelf denkt dat goed is om te doen. De regels van de politie zijn minder belangrijk geworden. Dit heeft de Nederlandse politie volgens Mutsaers “zeer vatbaar gemaakt voor discriminatie van etnische minderheden en willekeur in het politieoptreden”. ‘Stopformulieren’ zouden discriminatie kunnen tegengaan Om de discriminatie door de politie te bestrijden, zou Tilburg de eerste stad in Nederland zijn die ‘stopformulieren’ zou introduceren. Agenten in Tilburg zouden als experiment een half jaar met deze formulieren werken. In zo’n stopformulier wordt vastgelegd waarom mensen staande worden gehouden en wat hun nationaliteit is. Analyse van deze stopformulieren moest ertoe leiden dat de politie zich minder vaak schuldig maakt aan ongelijke behandeling van allochtonen. Helaas gaat het experiment niet door. Vandaar dat een regionale Control Alt Delete-avond over politiediscriminatie hard nodig is. Kom ook naar de avond over politiediscriminatie De avond wordt gehouden op vrijdag 23 oktober van 19.00 uur tot 22.00 uur in De Kennismakerij (bibliotheek Spoorzone), Burgemeester Brokxlaan 8/79 (ingang via gebouw 88). Meld je dan snel aan via: info@izi-solutions.com Je kunt je ervaringen delen, in gesprek gaan met de politie, genieten van entertainment van Tilburgse bodem en meedoen met een mini-workshop Straatrecht. De toegang is gratis, maar je moet je wel even aanmelden via info@izi-solutions.com. Wat is Control Alt Delete? Controle Alt Delete is een initiatief van verschillende organisaties om etnisch profileren en politiegeweld tegen te gaan. Dat doen ze door bijeenkomsten te organiseren, kritische films te produceren en workshops te houden. Ook trainen ze jongeren over hoe ze het conflict met de politie op straat kunnen minimaliseren, en leren we ze wat hun rechten tegenover de politie zijn. Kijk voor meer informatie op Facebook of website van Control Alt Delete.
Door redactie op woensdag 14 oktober 2015
Alex Rosaria, partijleider van Pais wil het Curaçaose witstaarthert tot het nationaal symbool van Curaçao maken. Naar aanleiding van Dierendag heeft Rosaria een brief geschreven aan minister Dick van Onderwijs. In de brief vraagt hij welke dieren op Curaçao bij wet beschermd zijn. Ook vraagt hij om het hert tot een nationaal symbool te maken. Zo heeft Amerika een arend en Nederland een leeuw als nationaal symbool. Arthur Donker pleit in zijn ingezonden stuk voor de geit in plaats van het witstaart hert. Maar waarom kiezen we niet voor de leguaan? Zes redenen om van de leguaan een nationaal symbool te maken. 1. De leguaan is zie je overal De Antilliaanse Groene Leguaan (Iguana delicatissima) is een hagedis uit de familie leguanen (Iguanidae). De leguaan is een van de oorspronkelijke bewoners van het eiland en je ziet hem overal. De leguaan voelt zich thuis op Curaçao. Het Curaçaose witstaarthert is een solitair levend mini-hertje, waarvan er nog maar 100 exemplaren in het Christoffel Park leven. 2. De leguaan is bekend Iedereen op het eiland kent de leguaan en weet hoe het dier eruit ziet. Veel eilandbewoners hebben het hert nog nooit gezien. 3. De toerist kent de leguaan Toeristen kennen allemaal de leguaan. In Punda zie je veel toeristen op de foto gaan met leguanen. Als je op Facebook kijkt naar foto’s genomen op Curaçao dan zie je altijd een foto van een leguaan in de natuur, op het strand, en zelfs in hotels. Het lijkt alsof voor de toerist de leguaan al het symbool van Curaçao. Er zijn nauwelijks foto’s van het hert. 4. De leguaan heeft een makkelijke Latijnse naam De naam van de leguaan in het Latijn is makkelijk: Iguana. Iedereen kan dit onthouden. Het hert heet in het Latijn Odocoileus Vigirianus Curassavicus (zie het ingezonden stuk van Arthur Donker). Een dergelijke naam kun je amper uitspreken laat staan onthouden.   5. De leguaan kost geen geld Doordat de leguaan in binnen- en buitenland bekend is, kost het niet veel geld om het beest tot nationaal symbool te maken. Je hoeft geen informatiecampagne op te starten voor de leguaan. Ook zijn er genoeg volksverhalen over de leguaan onder de bewoners van Curaçao. Kies je voor het hert dan kost het veel geld aan op te richten werkgroepen, campagnes etc. En ook aanpassingen in het Christoffelpark nodig om het dier te kunnen zien. In deze financiële moeilijke tijden voor Curaçao kun je beter kiezen voor de leguaan. 6. De leguaan past beter op de vlag Wil je het nationaal symbool ook op de vlag plaatsen dan gaat het makkelijker met een leguaan. Een leguaan past midden op de vlag maar kan ook in de hoeken. Omdat een leguaan een schutkleur heeft kun je een kleur kiezen die bij de vlag past. Een hert kun je niet makkelijk op de vlag plaatsen. Tot slot Steeds mensen op het eiland houden een pleidooi voor de leguaan. De leguaan krijgt dus steeds meer steun dan het hert.
Door redactie op donderdag 8 oktober 2015
Op 10 oktober vieren Curaçao en Sint Maarten hun autonomie. Ook de staatskundige situatie voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba is vijf jaar geleden veranderd. Wat heeft 10-10-‘10 voor de eilanden, de bewoners en het Koninkrijk der Nederlanden nou echt gebracht? Een mooi moment om de voorlopige stand op te nemen. Is 10-10-‘10 tot nu toe een succes of een regelrechte ramp? De Nederlandse Antillen (zes eilanden in de Caribische zee) waren van 15 december 1954 tot 10 oktober 2010 een land binnen het Koninkrijk der Nederlanden. In 1986 ging Aruba als afzonderlijk land binnen het Koninkrijk verder. In 2010 volgden Curaçao en Sint Maarten, terwijl Saba, Sint Eustatius en Bonaire (ook bekend als de BES-eilanden) als 'bijzondere gemeenten' werden opgenomen in het moederland als Caribisch Nederland. Nos mes por (wij kunnen het zelf)? De aanloop naar 10-10-‘10 was ‘Nos mes por’, een gevleugelde uitspraak bij een grote groep op Curaçao. Op Bonaire vreesden ze een tsunami van ‘meteorologische vluchtelingen’ uit Nederland. Sint Maarten keek ernaar uit om op eigen benen te staan. Vijf jaar later en kijkend naar de berichten in de kranten lijkt het alsof de voormalige Nederlandse Antillen afstevenen op een ramp. Aanwijzingen, moorden en de maffia domineren de eilanden. Of zoals Ronald van Raak (tweede Kamerlid voor de SP) het formuleerde: een rekolonisatie, maar dan door de onderwereld. Curaçao bevindt zich in een onverzorgde staat. Bonaire is veel duurder geworden. De gemeenschappelijke Centrale Bank van Curaçao en Sint Maarten en de gemeenschappelijke Procureur Generaal functioneren slecht. Sint Maarten heeft al vijf regeringen versleten en er hangt een dikke zweem van corruptie en inmenging van onderwereld in de politiek. Negatief of onverschillig In de voorbereiding op dit artikel hebben we verschillende mensen gevraagd naar hun ervaringen met 10-10-‘10. De geluiden zijn ronduit negatief: het is alleen maar slechter geworden. De lokale mensen vinden dat de eilanden zelfs achteruit zijn gegaan. Criminaliteit neemt toe en de tweedeling (verschil tussen arm en rijk) in de maatschappij is enorm toegenomen. Veel bewoners gaan gebukt onder diepe armoede. De stroom valt om de haverklap uit. Kortom: er zijn meer problemen dan vóór 10-10-’10. Daarnaast is integriteit bij politici ver te zoeken. De moord op Helmin Wiels vat alle bovengenoemde zaken in zekere samen. Inmiddels reageren mensen in veel gevallen onverschillig. Of zoals de bekende Pater Römer het ooit zei: "er heerst een zekere 'inertia' onder de mensen. Un exito of fracaso (succes of mislukking)? De vraag die wij ons bij de redactie oprecht hebben gesteld is: is het echt zo dramatisch of horen we alleen de stem van de ontevredenen? Zijn er ook positieve zaken te melden? Is er een verschil in beleving tussen de mensen die op de Antillen wonen en de mensen die hier vanuit Nederland de ontwikkelingen daar volgen? Kortom, wat houdt de mensen bezig en wat denkt men over deze 5 jaar? Is 10-10-‘10 een exito of een fracaso? Wij horen graag jullie reacties Wij horen graag de reacties en verhalen van onze lezers. Over bijvoorbeeld: Wat is er volgens jou veranderd na 10-10-’10 op Curaçao, Sint Maarten en BES-eilanden? Wat betekent 10-10-’10 voor jou, of je nu op de Antillen woont of in Nederland? En uiteraard als je een ander verhaal met ons wil delen, horen wij dat ook graag. Je kunt reageren door op de knop ‘reactie’ te drukken. Je kunt ook reageren op onze facebookpagina
Door redactie op woensdag 30 september 2015
De beroemde Curaçaose schrijver, dichter en taalwetenschapper Frank Martinus Arion, pseudoniem van Frank Efraim Martinus, is zondagavond 27 september op 78-jarige leeftijd op Curaçao overleden. Arion was al enige tijd ziek. Hij was voor het laatst in het openbaar in 2014 bij de première van een documentaire over zijn leven. Frank Martinus Arion studeerde Nederlandse letterkunde in Leiden en Amsterdam. In 1971 promoveerde hij aan de Universiteit van Amsterdam over het ontstaan van zijn moedertaal Papiamentu. Zijn proefschrift heette ‘The Kiss of a Slave. Papiamentu’s West-African Connections’. Debuutroman Dubbelspel In 1973 debuteerde hij met de succesvolle roman ‘Dubbelspel’, waarmee hij meteen de Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs won. Het boek werd juichend ontvangen en ontwikkelde zich sindsdien tot ‘everseller’. Na ‘Dubbelspel’ publiceerde hij de romans ‘Afscheid van de koningin’ (1975), ‘Nobele wilden’ (1978) en ‘De laatste vrijheid’ (1995). Samen werden deze drie romans in 2006 uitgegeven als de ‘Drie romans’. Alle drie worden ze gekenmerkt door een sociaal en politiek engagement, dat met de jaren actueel is gebleven. Dichter Frank Martinus Arion verwierf bekendheid als schrijver van romans en verhalen. Maar naast romans schreef hij poëzie en essays. Zijn laatste publicatie, zijn verzamelde gedichten, verscheen onder de titel ‘Heimwee en de ruïne’ in 2013. Hij schreef en dichtte in het Nederlands en het Papiamentu. Gedreven verteller Verder was Arion ook een gedreven en meeslepend verteller die de provocatie en de tegenstellingen niet schuwde. Ook sprak hij zich expliciet uit tegen zaken als racisme, onderdrukking en globalisering. Papiamentu Arion was een grote voorvechter van het Papiamentu. Hij was bijvoorbeeld betrokken bij de oprichting van de eerste Papiamentstalige middelbare school. In 2003 werd hij benoemd tot hoogleraar grammatica van het Papiamentu aan de universiteit van Willemstad. Als voorvechter van het Papiamentu zien we hem in felle discussies verwikkeld rondom het invoeren van deze taal op school. Zijn kritische opmerkingen en pleidooien voor erkenning van het Papiamentu deden hem als agressief overkomen. Maar achter dit masker school een vriendelijke persoonlijkheid met grote en welgemeende liefde voor zijn taal en zijn land. Koninklijke onderscheiding In 1992 werd Frank Martinus Ridder in de Orde van Oranje-Nassau. In december 2008 maakte hij bekend zijn lintje terug te geven aan de Staat der Nederlanden uit protest tegen ‘het rekolonisatieproces’ van Nederland. Hij vond dat Nederland zich te veel met Curaçao bemoeide. M’a kai den sneeuw’ Hieronder een van de bekendste gedichten van Frank met de titel “Ma kai den sneeuw”. Het gedicht alsook de gebruikte Papiamentse tekst en spelling dateren uit de jaren zestig. Ik ben in de sneeuw gevallen Ik ben in de sneeuw gevallen Kun je me niet redden? Val dan neer naast mij En help me huilen. Als je Papiamentu kon spreken Noemde ik je DUSHI Vroeg ik je me met een zoen te redden Maar je kunt niet zwart worden. En ze hebben me gezegd. En ze hebben me bezworen Trouw je met een blanke vrouw Kom je je zwarte land niet meer in. Ik ben in de sneeuw gevallen Kun je me niet redden? Val dan neer naast mij En help me huilen. M’a kai den sneeuw M’a kai den sneeuw Bo n' por sakami? Kai bande mi anto judami jora. Si bo por a papia Papiamentu lo ma jama bo DUSHI pidi bo un sunchi pa sakami ma bo n' por bira pretu. I nan a bisami I nan a hurami: Si bo kasa ku un muhe blanku bo n' por drenta bo tera pretu mas. M’a kai den sneeuw Bo n' por sakami? Kai bande mi anto judami jora. 'M'a kai den sneeuw', in: Frank Martinus Arion, Ta amor so por. Willemstad, Curaçao: Libreria Salas, 1961. Vertaling: Nydia Ecury en Esther Jansma.
Door redactie op donderdag 24 september 2015
Het Papiaments, sinds 2007 een officiële taal op de Nederlandse Antillen, is rijk aan kleurrijke en grappige uitdrukkingen en zegswijzen waar je zowel vrolijk als verdrietig van kunt worden. Veel daarvan stammen nog van vroeger en worden tegenwoordig minder gebruikt. Maar gelukkig zijn er steeds meer jongeren die er belangstelling voor hebben en ze ook meer gebruiken in het dagelijks leven. Daarom besteedt BAAT013 geregeld aandacht aan deze vanuit het leven gegrepen spreekwoorden en gezegden. Hieronder een paar voorbeelden waarbij de Papiamentse uitdrukking vetgedrukt wordt weergeven met daaronder het Nederlandse equivalent of omschrijving. Hoewel het Papiaments maar in een klein taalgebied wordt gesproken is aan onderstaande spreekwoorden en gezegden te zien met hoeveel creativiteit, humor en liefde deze taal zich heeft weten te ontwikkelen en handhaven. Er bestaan twee hoofdvormen van het Papiaments, die vooral in spelling van elkaar verschillen. Het Papiamento dat wordt gesproken op Aruba heeft een etymologisch georiënteerde spelling, terwijl Papiamentu, dat gesproken wordt op Curaçao en Bonaire, fonetisch gespeld wordt. Chupòn no ta yena un yu su barika: Blijf iets dat hoe dan ook moet gebeuren niet steeds maar uitstellen. Mihó mitar glas yen ku henter un glas bashí: Beter een half ei dan een lege dop. Beter iets dan helemaal niets. No ta tur dia ta Pasku. Tur dia no ta lechi dushi: Het is niet altijd rozegeur en maneschijn. Bo no meste pone pushi kwida piská: Je moet de kat niet op het spek binden. Gladys ta bas di redu. Henter ora e ta kana bati bleki: Gladys is een eerste klas roddelaar. Zij doet als maar roddelen Gai ta kanta ora galinya kaba di pone webu: Met andermans kleren pronken. Doctor da Costa Gomez a yega di bisa: “Mi ta un yagdó ku konose mondi”: Doctor da Costa Gomez heeft ooit gezegd: “Ik ken mijn papenheimers wel”. Anzwé chikitu tambe ta kwe piská: Je moet niemand onderschatten. Wilfrido ta moneda di dos kara: Wilfrido is onbetrouwbaar. Hij schaakt op twee borden. Danki di mundu ta pishi di yewa: Dank voor stank krijgen. Riba mi dia di kasamentu mi tabata sintimi manera un puta den misa: Op mijn trouwdag was ik als een kind zo zenuwachtig. Kada kachó tin ku lembe su mes webu: Een ieder moet zijn eigen boontjes doppen. Ora buriku muri, warawara ta hasi fiesta: De een zijn dood is de ander zijn brood. Pa skapa di kachó, konènchi ta drenta den infrou: Een kat in nood maakt rare sprongen. Kargadó di saku largu no ta konfia su kambrada : Zo als de waard is vertrouwt hij zijn gasten. Muhé por pone diabel su boka keda baba: Je moet vrouwen niet onderschatten. Kada pakiko tin su pasobra: Geen oorzaak zonder gevolg. Na tera di galiña, kakalaka no tin palabra: Waar een meerdere komt, moet een mindere wijken. Sende un bela na Dios i un otro na diabel: Twee heren tegelijk dienen. Kachó tin kwater pia ma e no por kana den dos kaminda: Men kan geen twee dingen tegelijk doen. Ook wel: Men kan niet overal tegelijk zijn. Giambo bieuw a bolbe na weya: Een oude vlam is weer opgelaaid, E ta sintá ey pa res i mantek’ibela: Hij zit daar voor spek en bonen. Manchi ta bashí manera ratón di kèrki, E ta kana ku sanka na man: Manchi is zo arm als Job. Hij heeft helemaal niks te makken. Mi no ke ta un pruga den su karson: Ik zou niet graag in zijn schoenen willen staan. Kanaster sin kuminda no ta kue piská: Kosten gaan voor de baat. Blachi bèrdè tin ku seka p’e kai: Alles op z’n tijd. Loke nochi tapa, di dia ta saka: Een leugen komt op den duur altijd uit. Ter afsluiting Weet u wat het Nederlandse equivalent is van deze Papiamentse uitdrukkingen? Plaats dan uw reactie achteraan dit bericht! · Kaminda djente ranka, lenga ta pasa. · E no a rèkè ni mèkè. · Meste grawatá kaminda ta kishikí. Zie ook: Oude uitdrukkingen en gezegden in het Papiaments deel 1
Door redactie op donderdag 17 september 2015
De vakantieperiode is voorbij. Wie in deze periode naar de Antillen is gegaan, deed dit per vliegtuig. Het is een verre vliegtuigreis en je doorkruist een aantal tijdszones. ‘Heb jij last van een jetlag?’ is een vraag die je dan vaak hoort. Maar wanneer heb je er het meeste last van? Als je aankomt op Curaçao of als je aankomt in Nederland? Een jetlag is de verstoring van het natuurlijke slaap/waakritme die optreedt wanneer iemand in korte tijd, bijvoorbeeld per vliegtuig, naar een plaats op aarde gaat waar het volgens de plaatselijke tijd aanzienlijk vroeger of later is dan op de plaats van vertrek. Doordat je op korte tijd een groot aantal tijdszones doorkruist, raakt je biologische klok (of bioritme) soms ontregeld. En dit kan voor onaangename neveneffecten zorgen. Wat is een jetlag? Ons 24 uur ritme van slaap en activiteiten wordt beheerst en gereguleerd door onze biologische klok in de hersenen. Dat is geen zichtbare tikker maar een gevoelsklok. Deze biologische klok wordt elke dag op tijd gezet door het daglicht en is aangesloten op het eind van je oogzenuw. Daar komen de signalen van licht en donker binnen waardoor je hersenen weten of het al tijd is om te gaan slapen of dat je nog wel een filmpje kunt kijken. Biologische klok raakt in de war Zo’n klok kan het moeilijk krijgen wanneer je naar een verre tijdzone vliegt. Je biologische klok verwacht duisternis maar krijgt een portie extra licht of andersom. Hierdoor raakt die klok in de war en dat kan soms een paar dagen duren. Daarnaast moeten ook je organen zich aanpassen aan de nieuwe situatie en tijd. Je al bijna slapende nieren en lever moeten ineens langer doorwerken. Dat zou jij waarschijnlijk ook niet leuk vinden en daarom gaan ze klagen bij je hersenen met als gevolg hoofdpijn, klachten in de maagstreek of somberheid. Jetlag symptomen en signalen Een jetlag kan je herkennen aan verschillende symptomen na een vliegreis. Het belangrijkste symptoom is extreme vermoeidheid. Dit kan zelf zo erg zijn dat je er ziek van wordt. Daarnaast kan je last krijgen van verschillende lichamelijk en psychische klachten zoals vermoeidheid, hoofdpijn, maagklachten, slechte concentratie, pijnlijke gewrichten en zelfs geheugenverlies. Hoe meer tijdzones je passeert, hoe meer last je kunt krijgen van jetlag symptomen. Niet iedereen heeft evenveel last van een jetlag Ongeveer driekwart van de reizigers heeft last van een jetlag, maar niet iedereen is even gevoelig voor de effecten daarvan. De ene persoon heeft het er moeilijker mee dan de andere. Er zijn mensen die na een goede nachtrust snel zijn aangepast aan het nieuwe ritme. Anderen hebben na een lange vliegreis soms wel dagenlang last van een jetlag. Over het algemeen geldt: hoe ouder, hoe minder last. Vrouwen hebben doorgaans iets meer last van een jetlag dan mannen. Je vliegt naar Nederland Mensen die naar het noorden of zuiden reizen, krijgen geen jetlag omdat ze geen tijdzones doorkruisen. Als je naar het oosten (bijvoorbeeld van de Antillen naar Nederland) reist heb je het meest last van een jetlag, dit omdat je bij elke doorkruiste tijdzone een uur verliest. Je vliegt naar de Antillen Bij het reizen naar het westen (bijvoorbeeld van Nederland naar de Antillen) krijg je wel een jetlag, maar omdat je bij elke doorkruiste tijdzone een uur er bij krijgt wen je meestal makkelijker aan het tijdsverschil. Maar een jetlag wordt ook veroorzaakt door een andere omgeving, andere gebruiken en door de opwinding van vakantie. De vliegreis om op een bepaalde bestemming te komen is bovendien een aanslag op het menselijk lichaam. Een paar dingen die je tegen een jetlag kunt doen · Geef zo min mogelijk gehoor aan je biologische klok. Kruip dus niet bij aankomst direct onder de wol als het nog middag is, maar probeer zo lang mogelijk wakker te blijven. Is het op de plaats van bestemming al avond, maar ben je nog niet moe? Ga dan toch gewoon naar bed. Je lichaam past zich op deze manier het snelst aan. · Blijf overdag zoveel mogelijk in daglicht, liefst in de felle zon. Je lichaam krijgt zo meer signalen dat het dag is, en zal minder snel in de slaapstand schieten. · Zorg ’s avonds voor een hele donkere kamer. Gebrek aan licht stimuleert het slaapproces in je hersenen. · Kun je ’s avonds de slaap echt niet vatten, dan kun je melatonine slikken. Dit stofje wordt door de pijnappelklier aangemaakt in de hersenen en zorgt ervoor dat je slaperig wordt. Melatonine in een pilletje heeft datzelfde effect. Slik melatonine ongeveer een half uur voor het naar bed gaan.
Door redactie op woensdag 9 september 2015
Tilburg was bijzonder voor me omdat ik zoveel mensen kende, voornamelijk via het netwerk van mijn moeder en stiefvader. Mijn oude klasgenoten of andere leeftijdsgenoten heb ik er niet echt gezien. Behalve dan mijn beste vriendin Charlotte Cartigny natuurlijk, en mijn oude kennis Milangelo Martis. En ik was erg blij dat Junet Martina er was, een vriendin van me die in de loop van de jaren als familie is gaan voelen. Maar vooral de groep die mijn ouders meegenomen hadden, waaronder bijna mijn hele stief-familie, kennen mij niet echt op deze manier, als antiracisme-activist. Dus dat was heel leuk, om zo naar voren te mogen stappen en gehoord te worden. Witte privilege De reacties waren heel mooi. Het publiek was relatief erg wit, dus wat men zag en hoorde was best een beetje een ver-van-mijn-bed-show. Daarom vond ik het absoluut indrukwekkend hoe mensen me achteraf zeiden hoe de film ze geraakt hadden. Dat ze geen idee hadden dat racisme zo'n impact kan hebben op het alledaagse leven. Mensen waren verdrietig, aangeslagen, maar ook vol, bruisend, enthousiast. Ik merkte dat veel van deze kijkers, die toch wel behoren tot een (gepensioneerd) midden/bovenklasse publiek, hun eigen witte privilege gevoeld hadden, en accepteerden dat het er is en dat het werkt, in plaats van te doen alsof het niet bestaat. Dat vond ik heel bijzonder. Veel emotie En er zaten natuurlijk ook aardig wat Caribische mensen in de zaal, sommigen al heel lang woonachtig in Nederland. Ook daar zag ik veel emotie, veel heftigheid, enthousiasme, opluchting, om erover te praten, om elkaar te ontmoeten en wellicht ‘kindred spirits’ te vinden om mee samen te werken. Een mevrouw had haar broodje ingepakt en ging met tranen in haar ogen naar huis. Ze had er zo lang niet over nagedacht, ze had nu een ander leven, zei ze. Maar al die pijn van het verleden, van de discriminatie die ze in haar eigen familie had meegemaakt, en als jonge vrouw in Nederland kwam weer boven. Dat moest ze even een plek geven. Antilliaanse gemeenschap niet bereikt Wat ik wel jammer vind, is dat we de grote Antilliaanse gemeenschap die in Tilburg woont toch niet echt hebben bereikt. Misschien is deze locatie niet de beste plek, en zou de film beter bezocht worden wanneer hij tijdens een evenement of speciale avond in een buurthuis wordt gedraaid, of iets dergelijks. Op Curaçao zagen we dat ook: het publiek dat naar een filmhuis komt (Teatro Luna Blou in dat geval) is select. We bereiken veel mensen, maar nog veel meer mensen niet. Zulke locaties zijn relatief duur, verder weg vaak, en hebben een stigma van ‘wit’ en ’elite’. Daarom zijn we bezig met een bario tour, waarmee we naar 20 arme wijken gaan om de film te vertonen. Met beamer en scherm onder de arm. Dat wordt superleuk. Misschien is dat ook iets voor Tilburg. Het kost tijd Ik merk op Curaçao en ook in Nederland dat het even tijd nodig heeft. Misschien kan er eerst iets worden georganiseerd voor de kernpersonen in de community, mensen die veel bereik hebben. Die gaan erover praten, en dan, voor je het weet heb je volle zalen. En het moet ontstaan Je zou het ook moeten inkaderen denk ik, het thema echt presenteren als iets dat voor iedereen belangrijk is. Het maakt voor mij niet uit of ik de film één keer of honderd keer vertoon, I'm not in this for money or fame. Het is meer dat ik merk dat het mensen raakt, dat het iets positiefs brengt, een opluchting. Daarom zou ik het fijn vinden als de film verder doorsijpelt. Maar there is no rush, dat is het belangrijkste. Het moet ontstaan.